De dramadriehoek doorbreken - Stap uit de rol van slachtoffer, redder en aanklager

In de afbeelding zie je dat de dramadriehoek bestaat uit drie rollen: de aanklager, het slachtoffer en de redder. De begrippen spreken voor zich, maar nu komt het mooie. Een redder heeft iemand nodig om te redden, de aanklager zoekt iemand om aan te klagen en het slachtoffer wil gered worden. Zie daar de essentie. Zodra iemand één van de rollen kiest, vullen anderen de gaten en vormt zich een ineffectief communicatiepatroon. Wisselt iemand van rol, dan is de kans groot dat anderen dit ook doen. De rollen zijn zowel complementair als inwisselbaar. 

Voorbeeld redder, slachtoffer en aanklager

Voor je het weet zit je verstrikt in de dans van de dramadriehoek. Wat herken jij in het onderstaande voorbeeld? 

Bij de koffieautomaat staan teamgenoten te klagen (Aanklager) over Liesbeth, de collega die nu afdelingshoofd is. Als ze aan komt lopen, stokt het gesprek en valt het groepje uit elkaar. De één pakt zijn koffie, mompelt ‘goedemorgen’ en loopt weg. Twee anderen veranderen snel van onderwerp. Liesbeth weet dondersgoed dat ze het over haar hadden. Ze heeft het al eerder opgemerkt, maar toen ze feedback vroeg, kreeg ze alleen ontwijkende antwoorden. Ze voelt zich niet serieus genomen door haar team (Slachtoffer) en klaagt erover (Aanklager) tegen de directeur. 

De directeur (een echte Redder) gaat eens serieus met de afdeling praten. Hun gedrag is onacceptabel en dat laat hij ze weten ook. De collega’s van de afdeling voelen zich onheus behandeld, want ze doen toch niets verkeerd? Van Aanklager schuiven zij in de rol van Slachtoffer. En wat doet Liesbeth als ze dit van ‘haar’ mensen hoort? Zij zegt: ‘Hij had zich hier helemaal niet mee mogen bemoeien en dat zal ik hem wel eens even vertellen ook’. Van Slachtoffer wordt ze Redder van haar team en Aanklager van de directeur, die wordt uitgenodigd om in de rol van Slachtoffer te stappen.

Het slachtoffer in de dramadriehoek gedraagt zich hulpeloos en reageert vanuit onmacht. Vanuit een gebrek aan eigen verantwoordelijkheid doet het slachtoffer een appèl op de redder (help mij) en/of de aanklager (veroordeel mij). 

Winst
De winst van het slachtoffer is dat hij zelf geen verantwoordelijkheid hoeft te dragen. De persoon in deze rol hoeft niet na te denken en niet te kiezen. Dit wordt voor hem gedaan door de keuzes en het gedrag van de redder, of de waarden en uitspraken van de aanklager. Daarnaast zijn door het gedrag van het slachtoffer zowel de redder als de aanklager op hem gefocust. Het slachtoffer krijgt aandacht en kan afhankelijk blijven. 

Verlies
Het grote verlies van het slachtoffer is dat het gedrag leidt tot meer slachtofferschap of ander drama. Door zich te ontslaan van de eigen verantwoordelijkheid blijft het slachtoffer afhankelijk van externe personen en gebeurtenissen. Een positie die over het algemeen niet leidt tot een betere situatie.

Het slachtoffer in de dramadriehoek doet uitspraken als: 

• Ik kan het niet
• Ik weet het niet
• Ik durf het niet
• Wat moet ik doen?
• Ik kan er niets mee
• Ik ben zo bang
• Wat ben jij toch geweldig…

De redder in de dramadriehoek biedt graag veel en veelal ongevraagd hulp. Een belangrijk kenmerk is dat er géén check is op de match tussen ‘vraag’ en ‘aanbod’ van hulp, waardoor de redder vaak met oplossingen komt die niet aansluiten bij de behoefte. 

Winst
De winst van de redder is dat hij kan laten zien hoe goed hij is. De redder maakt zichzelf groot en belangrijk, dwingt bewondering af en maakt anderen afhankelijk van hem. De redder vindt hierin zijn doel, taak en voldoening wat zijn gevoel van eigenwaarde verhoogt.

Verlies
Het grote verlies van de redder is dat deze rol ten koste kan gaan van het welzijn van de redder zelf, en van de relatie. Door te denken, voelen en handelen voor een ander, hoeft hij niet na te denken over zijn eigen denken, voelen en handelen. Daarnaast maak je als (ongevraagd) redder ook automatisch een slachtoffer van de ander. Iets wat niet ten goede komt aan een gezonde relatie.

De redder in de dramadriehoek doet uitspraken als: 

• Kom maar, laat mij het maar even doen
• Laat mij je helpen
• Volgens mij kun je beter…
• Ik zou…
• Ik regel het wel
• Ik zal je laten zien hoe het moet…
  

De aanklager in de dramadriehoek is gefocust op de zwakheden en fouten van de ander. Het gedrag van de aanklager is vaak bestraffend, verwijtend, gefrustreerd, ‘met de boze vinger wijzend.’ 

Winst
De winst van de aanklager is dat hij door naar anderen te wijzen zijn eigen zwaktes niet onder ogen hoeft te zien. De aanklager lijkt hiermee onkwetsbaar. Hij stelt de ander immers (volledig) verantwoordelijk voor wat er in de relatie gebeurt. De aanklager geeft zichzelf een vrijbrief om niet te hoeven bijdragen aan verbetering. Wijs je hem ergens op, dan draait hij het altijd om. ‘Nee jij dan, jij doet dit, jij doet dat…’ Het wijzende vingertje.

Verlies
Het grote verlies van de aanklager is dat hij zowel het persoonlijk contact als de mogelijkheid tot verbetering uitsluit. De aanklager komt hiermee erg alleen te staan in zijn strijd voor verbetering van de situatie. Een verbetering waarvoor hij de verantwoordelijkheid bovendien geheel bij de ander neerlegt.

De aanklager in de dramadriehoek doet uitspraken als: 

• Jij kan ook niks
• Had ik het maar zelf gedaan
• Je weet niet waar je het over hebt
• Het is altijd hetzelfde met jou
• Dit komt door jou

De drama driehoek is niet constructief, zoveel is duidelijk. Je maakt van de dramadriehoek een winnaarsdriehoek in 6 stappen. De rollen in stap 6 vind je terug in de hand-out. Daarin worden ze duidelijk beschreven. 

1. Word je bewust van je gedrag en uitspraken.
2. Herken wanneer jij zelf in de dramadriehoek stapt.
3. Ga niet mee in de dramadans van anderen. Doorzie het gedrag. 
4. Zit je er toch in? Stap eruit met ‘Ik ben OK, jij bent OK’ (basishouding TA).
5. Maak zonder te oordelen anderen bewust van hun patronen.
6. Stap in de rol van de Assertieve, de Zorgende en de Kwetsbare.

Zowel de dramadriehoek als de winnaarsdriehoek (ook wel groeidriehoek genoemd) komen als onderdeel van de Transactionele Analyse (TA) terug in onze coach opleiding Professional Coachen.

Vraag de hand-out met aanvullende theorie en concrete oefeningen aan. Daarmee ontdek je hoe jij de dramadriehoek kunt vermijden én hem kunt veranderen in een groeidriehoek op het werk.