Leidinggeven tijdens reorganisatie - loop niet stuk op de liminale fase

De Frans-Nederlandse antropoloog Arnold van Gennep beschreef in 1909 hoe mensen en systemen veranderen in drie fasen. Het is geen voor en na: er is een voor, een tússen en een na:

1. De scheiding: het oude wordt losgelaten.
2. De liminale fase: een tussentijd waarin het oude niet meer bestaat, maar het nieuwe ook nog niet geland is.
3. Re-integratie: de nieuwe situatie is een feit. Er kan in worden geleefd en gewerkt.

Het woord liminaal komt van het Latijnse limen: drempel. Denk aan een klassiek huwelijkspaar: ze hebben ja gezegd en hij tilt haar over de drempel. Het nieuwe ligt voor ze, maar is nog geen realiteit.

De meeste organisaties focussen alleen op fase één en drie. Ze kondigen de verandering aan en implementeren de nieuwe structuur. De tussentijd is er wel, maar wordt niet meegenomen. Eigenlijk willen we ‘m het liefst overslaan.

En daarmee missen we een cruciale tijd en kans.

In de liminale fase vervagen kaders die eerder vanzelfsprekend waren. Informele macht verschuift. Loyaliteiten worden opnieuw bepaald. Het uis onduidelijk wie wat beslist, weld woord echt telt en welke bijdrage gewaardeerd wordt.

De nieuwe structuur kan nog zo mooi op papier staan… ze wordt nog niet geleefd. En zonder die structuur missen mensen grip.

Wat doen mensen als ze grip missen? Ze vallen terug op hun primaire beweging. Net als een kind in chaos: het zoekt houvast bij degene die duidelijkheid en daarmee veiligheid biedt. In teams is dat de leider. Maar de leider staat zelf ook midden in de onzekerheid en kan die duidelijkheid maar beperkt bieden. Mensen voelen dat. En dan doen ze wat ze kunnen: zichzelf redden.

Wat je dan ziet is dat zicht terugtrekken mensen naar hun eigen taak. De manager begint steeds meer zelf te doen, want het systeem pakt niets op. Synergie verdwijnt. Contact met 'waar we het voor doen' ook. Vergaderingen draaien in cirkeljes. Er is quiet quitting, openlijke weerstand of stilte.

En dat alles bovenop de emoties die de reorganisatie zelf al teweegbrengt. De liminale fase vraagt veel, van iedereen.

Er is een andere manier om naar deze vaak vergeten tussenfase te kijken: het systeem heeft zijn nieuwe plek en richting nog niet gevonden.

Precies dit maakt de liminale fase tot één van de krachtigste momenten in het leven van een team. Antropoloog Jitske Kramer beschrijft de kansen in Building Tribes in de liminale fase staan mensen optimaal open voor nieuwe betekenis, nieuwe verbinding en nieuwe cultuur. Het is juist het ontbreken van de oude kaders dat ruimte maakt voor iets nieuws.

Dit is een uniek moment voor oprechte dialoog over drijfveren en richting, rollen en struggles. Organisaties die hier aandacht aan geven, bouwen sneller en steviger aan hun nieuwe werkelijkheid dan degenen die zo snel mogelijk naar de orde van de dag willen.

Wat de situatie extra complex maakt is dat de liminale fase niet alleen speelt binnen organisaties. Hij speelt overal. Technologie herverdeelt rollen en functies. Geopolitieke verhoudingen kantelen snel en pijnlijk. Sectoren die jarenlang stabiel waren, staan plotseling ter discussie.

Leiders en teams bevinden zich daardoor in een dubbele tussentijd: de interne reorganisatie én de externe onzekerheid versterken elkaar. Het is geen wonder dat het moeilijk is om richting te geven als de wereld zelf ook nog geen richting heeft gevonden.

Wees mild voor jezelf. En je teamleden. Ja, wees ook mild voor de lagen boven je. Ook zij zitten in deze dubbele tussentijd.

Als je team in primair gedrag schiet, krijg je als leider veel op je bordje. En wat er dan bijna onvermijdelijk gebeurt: ook jij schiet in je primaire beweging. De één werkt dubbel zo hard en probeert alles te fixen. Een ander trekt zich juist terug. Of je gaat pleasen, iedereen tevreden houden. Er is micromanagen, uitstellen, vergaderen zonder besluiten te nemen…

Herken je je erin? Geen van deze reacties is 'fout': ze zijn super menselijk. Maar het zijn allemaal vormen van schijncontrole. Het onderliggende probleem, dat het systeem zijn nieuwe plek nog niet heeft gevonden, los je er niet mee op.

Wat de liminale fase vraagt, gaat tegen onze natuur in: verduren. Aanwezig zijn zonder de chaos op te willen lossen. Er ís een tussentijd van niet weten en geen controle, en die heeft zijn eigen verloop. De leider die dit kan benoemen (en dus erkennen) en kan verdragen, geeft haar of zijn team iets wat veel waardevoller is dan een snelle oplossing: de ruimte om zelf en samen te landen.

Hoe doe je dat als leider, de liminale fase verduren?

Dat begint met anders kijken. Je ziet weerstand niet meer als irritant obstakel, maar een boodschapper. Afhaken is geen laffe houding, maar een signaal dat iemand niet in beweging kan komen. Zodra je dat ziet, kun je breder gaan kijken: naar het hele systeem, niet alleen naar het gedrag van individuen.

Dit vraagt een systemische blik: stop met duwen, fixen of pleasen en onderzoek wat het systeem je via het gedrag van je team probeert te vertellen. Waar zit de werkelijke oorzaak van de disbalans? Waar zit de energie wel? Wat wil er bewegen?

De liminale fase eindigt. Hoe meer je hem benut in plaats van overslaat, hoe sneller. En hoe je die tussentijd doorkomt, als individu, als team en als organisatie, bepaalt wat er aan de andere kant van de drempel op je staat te wachten.

In de opleiding Systemisch Teamcoachen nemen we een duik in de nieuwe manier om met verandering binnen organisaties om te gaan. Even voorproeven? Doe deze reflectie oefening:

Kijk naar je team door een systemische bril

Neem vijf minuten na je volgende vergadering en beantwoord deze vragen eerlijk voor jezelf:

• Wat heb ik vandaag zelf opgepakt dat eigenlijk van het team had kunnen zijn?

• Welk gedrag zag ik dat ik normaal 'lastig' zou noemen en wat zou dat gedrag mij kunnen vertellen over wat het team nodig heeft?

• Is er iets wat we met elkaar niet benoemen, maar wat wel in de ruimte hangt?

Je hoeft de antwoorden niet meteen te gebruiken. Gewoon waarnemen is de eerste stap.

Wil je leren leidinggeven aan teams in tijden van verandering? Of deze leiders en teams professioneel begeleiden als coach? In de opleiding Systemisch Teamcoachen leer je de intelligentie van het systeem te gebruiken, ook en juist in de liminale fase.